Mẹo địa phương

Xếp hàng theo vạch trên sân ga và để người ta xuống trước rồi mới lên. Để điện thoại ở chế độ im lặng (“manner mode”) và không nghe gọi; không để hành lý lên ghế, khi đông thì đeo ba lô ra phía trước. Ghế ưu tiên dành cho người già, người khuyết tật, phụ nữ mang thai và người bị thương. Giờ cao điểm (khoảng 7:30–9:30 và 17:30–19:30 các ngày trong tuần) rất đông, nên tránh vào những ngày mang hành lý lớn; khi đó một số tuyến có toa dành riêng cho nữ (biển hồng). Ăn uống trên shinkansen thì được, nhưng trên tàu đi làm thông thường thì nên tránh.

Nhiều quán mì ramen, gyudon và cơm suất gọi món bằng máy — trước tiên hãy mua vé ăn ở máy bán vé (券売機) cạnh cửa (thường chỉ tiền mặt, đôi khi chỉ có tiếng Nhật — nhìn ảnh hoặc số), rồi đưa vé cho nhân viên và ngồi xuống (thường là quầy). Nước hoặc trà thường tự phục vụ và miễn phí, và húp mì thành tiếng là hoàn toàn bình thường. Nếu có bảng nhắc, hãy trả lại khay hoặc bát đĩa.

Ở Nhật không có tiền tip — cố để lại thêm chỉ khiến người ta bối rối, và phục vụ chu đáo là chuyện đương nhiên. Bạn thường thanh toán ở quầy thu ngân khi ra về, không phải tại bàn; đặt tiền lên chiếc khay nhỏ chứ đừng đưa tận tay. Giá ngày càng ghi đã gồm thuế, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Chia tiền (warikan) là chuyện thường; nhiều quán nhỏ chỉ nhận tiền mặt.

Nhà vệ sinh công cộng ở khắp nơi, miễn phí và sạch — cửa hàng tiện lợi, nhà ga và tầng hầm bách hóa là lựa chọn an toàn. Bồn cầu công nghệ cao “washlet” trông đáng sợ nhưng đơn giản: nút rửa bằng nước ấm (おしり), vòi rửa vệ sinh (ビデ), nút dừng (止), và xả bằng 大 (lớn) / 小 (nhỏ) hoặc cần gạt. Bảng điều khiển có khi ở trên tường. Vài nơi vẫn có bồn xổm, và một số chỗ không có giấy — hãy mang giấy ăn, và nhớ đôi dép riêng cho nhà vệ sinh.

Chỗ sạc thật ra khá nhiều — quán cà phê (chuỗi cà phê, nhà hàng gia đình, phòng karaoke, quán manga…) thường có ổ cắm ngay cạnh chỗ ngồi (nhìn dưới bàn hoặc hỏi một câu). Cửa hàng tiện lợi, sân bay và các ga lớn cũng có, và có máy cho thuê pin dự phòng (như ChargeSPOT) mở khóa bằng app, trả ở bất cứ đâu. Mang theo một cục pin nhỏ để đi đường, và chuẩn bị phích chuyển đổi (Nhật dùng loại A · 100V) cho yên tâm.

Wifi công cộng miễn phí khá ít, nên hầu hết du khách mua eSIM hoặc pocket wifi (dễ lấy ở sân bay) để luôn có mạng. Đi bộ thì Google Maps ổn, nhưng đi tàu thì ứng dụng như Yahoo Norikae hay Japan Travel (Navitime) hiển thị sân ga, chuyển tuyến và giá vé rõ hơn — nhớ lưu cả bản đồ offline. Một thẻ IC (Suica, PASMO, ICOCA… nay dùng được gần như toàn quốc) giúp khỏi mua vé, dù vài tuyến vùng quê chỉ nhận tiền mặt. Hãy mang chút tiền mặt và một chiếc điện thoại đã sạc.

Thường ngược với điều bạn nghĩ — ở nhiều quận trong thành phố bạn KHÔNG được vừa đi vừa hút thuốc trên phố (có phạt tiền), nhưng một số quán cà phê, quán bar và izakaya vẫn cho hút trong nhà. Hãy tìm khu hút thuốc (喫煙所) hoặc góc quy định, và tuyệt đối đừng vứt tàn xuống đất. Thuốc lá nung nóng và thuốc lá điện tử cũng theo quy tắc địa điểm như vậy.

Người ta chào bằng một cái cúi đầu nhẹ, không bắt tay hay ôm — gật đầu đáp lại là đủ. Giữ giọng nhỏ trên tàu và nơi công cộng, đừng chỉ tay vào người hay ngoắc bằng ngón tay (vẫy cả bàn tay, lòng bàn tay úp xuống). Xếp hàng là điều thiêng liêng: hãy đứng vào hàng và đừng chen ngang. Nhân viên rất lịch sự — hãy lịch sự lại. “Sumimasen” vừa để gọi ai đó, vừa là “xin lỗi” và “cảm ơn” — rất tiện. Khi phân vân, nhỏ nhẹ và kiên nhẫn hơn sẽ được xem là lễ phép.

Ở nhà riêng, ryokan, chùa, một số nhà hàng và phòng khám, bạn cởi giày ở lối vào (genkan) — bước lên sàn cao bằng chân đi tất, không giẫm xuống nền dưới, và xếp giày quay mũi ra ngoài. Mang dép được chuẩn bị sẵn, nhưng cởi ra khi lên chiếu tatami (chỉ đi tất). Cái bẫy kinh điển: bên trong nhà vệ sinh có “dép riêng cho nhà vệ sinh” — đổi sang đôi đó, và nhớ đổi lại khi ra (đi luôn ra ngoài là lộ ngay). Hãy giữ tất sạch và không có lỗ thủng.

Nhật khác nhau theo từng nơi — tiếng Nhật chuẩn thì đâu cũng hiểu, nhưng bạn sẽ nghe phương ngữ (ở Kansai, “ookini” là cảm ơn, “nanbo” là bao nhiêu tiền). Cách cư xử cũng khác — có nơi vui vẻ, ấm áp, có nơi trầm và ý nhị hơn; không nơi nào là không thân thiện. Khi không chắc, hãy theo âm lượng và nhịp của người địa phương, và một lời chào lịch sự rất có ích.

Có những quy tắc thay đổi theo nơi — trên thang cuốn, ở Tokyo người ta đứng bên trái nhưng ở Osaka đứng bên phải; cách phân loại rác khác nhau theo thành phố; một số quán nhỏ và bar chỉ nhận tiền mặt; và bạn cởi giày ở chỗ có bậc nâng (genkan) hoặc chiếu tatami. Khi không chắc, hãy làm theo người địa phương hoặc cứ hỏi.

Vài thói quen dùng đũa gợi đến tang lễ, nên tránh: đừng cắm đũa dựng đứng vào bát cơm, và đừng chuyền thức ăn từ đũa sang đũa (hãy đặt xuống đĩa). Đừng xiên thức ăn, khua đũa hay bới tung món để chọn. Nâng bát cơm và bát canh nhỏ lên gần miệng thay vì cúi xuống, nói “itadakimasu” trước và “gochisōsama” sau khi ăn, và đừng chà hai chiếc đũa dùng một lần vào nhau (như chê đũa rẻ, rất bất lịch sự). Húp mì thì được, nhưng hỉ mũi ở bàn ăn thì không.

Ở izakaya bạn thường được phục vụ một món nhỏ không gọi (otōshi) — đó là phí chỗ ngồi, không phải nhầm. Uống không giới hạn (nomihoudai) có giới hạn thời gian và giờ gọi món cuối, và cả bàn thường gọi cùng nhau. Khăn nóng (oshibori) để lau tay. Bạn thanh toán ở quầy khi ra về, không phải tại bàn, và không có tiền tip.

Những quán bar nhỏ chỉ có quầy — một “snack” do bà chủ (mama) trông coi, hay các quán trong hẻm Golden Gai — rất vui nhưng luật của họ dễ làm bạn bất ngờ. Đa số tính phí chỗ ngồi hoặc món khai vị bắt buộc (otōshi), nên hãy hỏi phí trước khi ngồi và mang tiền mặt (nhiều nơi chỉ nhận tiền mặt). Một số chỉ dành cho khách quen — ghé nhìn rồi đi tiếp cũng được, giữ yên lặng trong hẻm, và xin phép trước khi chụp người. ★ Đừng bao giờ đi theo người chèo kéo trên phố mời dẫn bạn tới quán — đó là bẫy chặt chém kinh điển; hãy chọn nơi có niêm yết giá.

Một số món Nhật chỉ an toàn khi người có nghề chế biến. Cá nóc (fugu) có thể gây chết người và chỉ đầu bếp có giấy phép mới được phục vụ — đừng tự làm hay mua về tự chế biến. Thịt thú rừng (lợn rừng, hươu, gấu) và cá sông phải nấu thật chín — ăn sống có thể nhiễm ký sinh trùng hoặc viêm gan. Cá biển sống có thể chứa giun anisakis (nhà hàng tốt cấp đông hoặc kiểm tra). Và đừng bao giờ ăn nấm hay rau dại bạn tự hái — loại giống nhau gây ngộ độc nặng mỗi năm. Hãy thưởng thức những món này ở nơi đáng tin, đừng tự làm.

Cúi chào nhẹ ở cổng torii, và rửa tay (và miệng) ở bồn nước. Đừng đi đúng chính giữa lối đi — đó là dành cho thần. Ở đền (Thần đạo): hai lần cúi, hai lần vỗ tay, một lần cúi; ở chùa: chắp tay lặng lẽ, không vỗ tay. Goshuin (dấu thư pháp) là vật lưu niệm trân trọng, không phải trò sưu tầm — hãy mang theo sổ và nhận một cách lịch sự. Quy định chụp ảnh khác nhau — xem biển báo.

Cách phân biệt nhanh: đền Thần đạo (jinja) có cổng torii ở lối vào và bạn vỗ tay khi cầu nguyện; chùa Phật giáo (o-tera) có cổng lớn có mái và thường có lư hương lớn cùng tượng Phật, và bạn KHÔNG vỗ tay — chỉ chắp tay lặng lẽ. Ở lư hương của chùa, bạn có thể quạt nhẹ khói lên người mình; cả hai đều chào đón khách thành tâm thuộc mọi tín ngưỡng.

Tắm rửa sạch người ở vòi sen trước khi vào bồn — không mặc đồ bơi, không nhúng khăn nhỏ xuống nước, buộc tóc dài lên. Bồn tắm thường tách nam nữ và mọi người tắm khỏa thân. ★ Nhiều onsen không cho hình xăm — hãy hỏi trước, dùng miếng dán che, hoặc đặt bồn riêng. Trong sauna là tắm → ngâm nước lạnh → nghỉ, và giữ yên lặng.

Khi ngắm hoa anh đào, trải một tấm bạt trên mặt đất — muốn chỗ đẹp thì thường phải đến sớm giữ chỗ. Đừng chiếm chỗ người khác đã trải, mang hết rác về, và tuyệt đối không kéo hay trèo lên cành. Một số công viên hạn chế rượu, nướng BBQ hoặc giữ chỗ — hãy xem quy định của công viên trước khi đi.

Ở lễ hội và bắn pháo hoa, đám đông có thể dày đến mức không nhúc nhích được. Hãy hẹn điểm gặp phòng khi lạc nhau, đi sát mép, tuân theo nhân viên và lối một chiều, giữ trẻ sát bên, và rời đi trước màn cuối một chút để tránh chen lấn.

Nhiều nơi cấm chụp ảnh — nhiều cửa hàng, một số chùa, bảo tàng và khu vực nhà ga — hãy để ý biển “cấm chụp ảnh” (撮影禁止) và bỏ đèn flash, chân máy. Đừng chụp người khi chưa xin phép; ở khu Gion (Kyoto), chụp geiko/maiko (“geisha”) trên đường tư có thể bị phạt. Không chắc thì đừng chụp.

Dù một nơi có nổi trên mạng đến đâu, vẽ bậy, khắc tên, hay dán sticker lên tường, biển hiệu, cổng torii hay cây đều là phá hoại tài sản (kibutsu-sonkai) — ở Nhật đó là tội phạm, và cảnh sát có truy cứu. Đừng trèo lên công trình, tượng hay lan can của đền chùa, đừng hái hoa hay cạo vỏ cây. Hãy trân trọng như chính nhà mình — ngắm, tận hưởng, và để nguyên.

Hành hương đến bối cảnh anime, phim và drama rất được chào đón — nhưng nhiều nơi là khu dân cư bình thường, đường ray giao cắt hoặc đường riêng (như đường ray Slam Dunk ở Kamakura). Đừng đứng trên đường ray hay lòng đường để chụp ảnh, đừng chắn chỗ giao cắt, dòng xe hay cửa hàng, và đừng bước vào sân, cửa nhà hay nhà xe. Ở khu dân cư hãy nói nhỏ, mang rác về, và làm theo bảo vệ hay bảng chỉ dẫn. Có người sống ở đó thì mới có khung cảnh ấy.

Một số hoạt động du lịch trông vui nhưng có điều cần lưu ý — xe go-kart trên đường phố cần giấy phép lái xe quốc tế hoặc Nhật hợp lệ, và có thể mệt, nguy hiểm giữa dòng xe. Hãy xem quy định, giá, những gì bao gồm và đánh giá gần đây trước khi đặt.

Tour xe buýt tham quan (ví dụ Hato Bus ở Tokyo) có nhiều loại — nửa ngày hoặc cả ngày, vòng quanh thành phố hoặc đi trong ngày, một số có hướng dẫn viên tiếng Anh hoặc audio, một số kèm bữa ăn. Chọn theo thời lượng, ngôn ngữ và những gì bao gồm — tiện khi muốn xem nhiều mà không phải tự lên lộ trình.

Tặng quà là cả một nghệ thuật — người ta mua omiyage (quà là đồ ăn) về cho đồng nghiệp và chủ nhà, và trao/nhận quà bằng cả hai tay. Quà thường được đặt sang một bên lịch sự chứ không mở ngay trước mặt bạn, nên đừng ngạc nhiên, và hãy hỏi trước khi mở. Không tip ở nhà hàng hay taxi (chỉ khiến người ta bối rối). Ở ryokan, đôi khi người ta lặng lẽ đưa “kokorozuke” cảm ơn trong phong bì, nhưng không bao giờ là bắt buộc. Gói quà đẹp quan trọng hơn giá tiền.

Phú Sĩ chỉ mở vào mùa leo chính thức — khoảng đầu tháng 7 đến đầu tháng 9 (ngày và quy định thay đổi hằng năm, và một số đường leo nay cần đặt chỗ, giờ vào cổng và phí — hãy kiểm tra trang chính thức). Ngoài mùa đó, các trạm nghỉ đóng cửa, không có cứu hộ, và cái lạnh cùng thời tiết có thể gây chết người — đừng leo. Tránh “leo tốc hành” (leo suốt đêm không nghỉ): hãy nghỉ ở trạm núi để tránh say độ cao. Ngay cả mùa hè đỉnh núi cũng gần 0 độ — mang áo ấm, áo mưa, đèn đội đầu, nước và tiền mặt. Giày thể thao và áo hoodie là không đủ.

Trong núi và rừng ở Nhật có gấu thật — gấu đen châu Á ở Honshu và gấu nâu ở Hokkaido — và gần đây số lần thấy gấu gần đường mòn, thậm chí gần thị trấn, đã tăng. Khi đi bộ đường dài hãy đeo chuông gấu hoặc gây tiếng động, tránh lúc rạng đông và hoàng hôn, và đừng để thức ăn hay rác bừa bãi. Chú ý biển “cảnh báo gấu” (熊出没注意). Nếu gặp gấu, đừng chạy hay lại gần (tuyệt đối không lại gần gấu con) — lùi từ từ và luôn nhìn nó. Mang theo điện thoại và báo cho ai đó biết lộ trình của bạn.

Mùa bão thường vào hè sang thu (đỉnh điểm khoảng tháng 8–10): tàu chạy theo lịch tạm ngừng và máy bay bị hủy — hãy xem dự báo và đừng di chuyển vào giữa cơn bão (thứ thực sự nguy hiểm là lũ lụt và sạt lở đất). Cái nóng mùa hè cũng khắc nghiệt — uống nước thường xuyên, tìm bóng râm, coi chừng say nắng. Điện thoại có thể bất ngờ hú lên “cảnh báo khẩn (J-Alert)” — báo động động đất hay mưa lớn thì hãy làm theo, và làm theo hướng dẫn của khách sạn cùng cơ quan khí tượng/NHK.

Hãy tính đường về trước khi ra ngoài. Ở thành phố chuyến tàu cuối thường vào khoảng nửa đêm, nhưng ở nông thôn tàu hay xe buýt cuối có thể chạy từ chập tối — và một số xe buýt vùng quê chỉ có vài chuyến mỗi ngày. Lỡ chuyến là bạn phải đi taxi đắt đỏ hoặc chờ đến sáng (khách sạn con nhộng, phòng karaoke hay quán manga). Kiểm tra chuyến cuối (shūden) của tuyến bạn đi, để sẵn ứng dụng bản đồ, và chừa dư thời gian.

Vài thứ hợp pháp ở quê bạn lại là tội nghiêm trọng ở đây. Cần sa và hầu hết ma túy giải trí bị cấm ngặt ở Nhật — dù chỉ một lượng nhỏ cũng có thể bị bắt và trục xuất, bất kể nước bạn cho phép. Một số thuốc thường ngày cũng bị hạn chế: thuốc cảm, dị ứng và thuốc ADHD (ví dụ loại chứa pseudoephedrine hoặc chất kích thích) có thể bị cấm, và bạn có thể cần giấy phép “yakkan shoumei” — hãy kiểm tra trang của Bộ Y tế trước khi mang theo. Drone bị quản lý chặt (đăng ký, vùng cấm bay), và mang dao hay mua kiếm thật đều có quy định — hãy hỏi cửa hàng. Không chắc thì xem trang chính thức.

Ở biển, chỉ bơi nơi được phép và nhìn cờ — cờ đỏ nghĩa là cấm bơi. Dòng chảy rip kéo bạn ra xa rất nhanh — nếu bị cuốn, đừng chống lại, hãy nổi người và bơi song song với bờ. Sông là mối nguy thầm lặng — nước có thể dâng trong vài phút khi mưa ở thượng nguồn hoặc đập xả, dù trời đang nắng, nên đừng dựng lều hay nướng BBQ dưới lòng sông, và rời đi sớm nếu nước đục hoặc dâng. Áo phao cứu mạng — làm theo bảng chỉ dẫn và đừng bao giờ bơi sau khi uống rượu.

Trên đường mòn mùa hè, vài sinh vật nhỏ có thể cắn lại. Ong bắp cày khổng lồ (suzumebachi) hung dữ gần tổ vào cuối hè — đừng xua tay, hãy lùi ra lặng lẽ, và đừng xịt mùi hương nồng. Nhật có rắn độc — mamushi, và habu ở Okinawa — để ý chỗ đặt chân và đừng thò tay vào cỏ hay khe đá. Vắt (yamabiru) và rết (mukade) sống ở rừng ẩm, còn cây thuộc họ sơn (urushi) gây phát ban nặng. Áo dài tay, thuốc chống côn trùng và đi đúng đường mòn rất hữu ích — nếu vết đốt gây sưng hoặc khó thở, hãy tìm trợ giúp ngay.

Xứ tuyết rất đẹp nhưng dễ khiến người ta chủ quan. Băng nhũ và tuyết trên mái có thể rơi xuống gây thương tích — đừng nán lại dưới mái hiên, và để ý biển “coi chừng tuyết rơi”. Đường và vỉa hè đóng băng — hãy đi giày bám tốt, bước nhỏ, và đừng lái xe khi không có lốp mùa đông không đinh hoặc xích (xe thuê ở vùng tuyết đã trang bị sẵn). Whiteout có thể xóa sạch con đường trong tích tắc — đừng cố đi trong bão tuyết. Mặc nhiều lớp để chống lạnh và bỏng lạnh, và kiểm tra thời tiết cùng các đoạn đường bị đóng trước khi lên đường.